5-хан секундын биш ядаж 5 жилийн санах ойтой байя!

Тавантолгой ордыг эдийн засгийн эргэлтэд жинхэнэ утгаар нь оруулах уу гэдэг сэдэв 10 жил яригдаж буй юм. Болвол болохоор шийдлүүд хэдэнтээ яригдаж байсан ч, тэр болгонд манай улстөрчдийн дотоод тэмцэл, үл ойлголцол хийгээд, хөрөнгө оруулах сонирхол бүхий этгээдүүдийн нөлөөллүүд орж ирж байв. Дэлхийн зах зээл дээрх нүүрсний ханш хэдэнтээ дээш доош уруудаж, өгсөж,  үндсэн ганц зах зээлийн хэрэглээг хангах үүц ордууд ч нээгдэж, хоёр хөрш дэд бүтцийн асуудлаараа ч тохироо хийж, харин бид гавьтай урагшилсан юмгүй л сууна. Ерөөс төрийн залгамж бодлого, санах ой гэж юм огтоос үгүй гэдгийг Тавантолгой дахь 5-хан секундын санах ойгоосоо бид бэлхнээ харж болно  л доо. Бусдаас бага гуйж, өөрсдөө эдийн засгаа жолоодож, шийдвэрээ гаргахын үндэс нь мэдээж орлогын эх үүсвэр. Тэр нэг гол эх үүсвэр нь Тавантолгой орд байж болох. Олсныхоо хэрээр ууж идээд найрлачихдаг хүн шиг барилтай Монголын өнөөгийн төрд бол хэчнээн Тавантолгой байгаад урсчихна гэх хандлага ч анзаарагдаж буй. Гэхдээ хамгийн гол нь бидэнд үүц баялаг байсаар атал, тэрийгээ эргэлдүүлж, хөрөнгөжих, бусад салбараа тэтгэх боломж байсаар атал, үргэлж түлхээд байх нь зөв хандлага биш л болов уу.

Өнгөрсөн хугацаанд боломжийг түлхэж, үнэгүйдүүлж ирсэн хүмүүс Монголын улстөрд олноороо бий. Тэдний нэг бол өдгөө Ерөнхийлөгчийн тамгын газрыг удирдаж буй З.Энхболд. Ерөнхийлөгчийн Ерөнхийлөгч гэхэд болох тэрбээр спикер байхдаа Тавантолгойг урагшлуулах асуудалд “өөрийн” байр сууриар хандаж байсан нэгэн л дээ.

Тэрчлэн Тавантолгой тойрсон асуудлаар М.Энхсайхантай хэвлэлээр үзэж тарж байсан тэрбээр ЕТГ-ын дарга болсныхоо дараа М.Энхсайханыг элчингээс эгүүлэн татах асуудлыг УИХ-ын даргад хандан илгээж байсан билээ.

З.Энхболд, М.Энхсайхан нар Тавантолгойн талаар хэрхэн сөргөлдөж байсныг эргэн саная.

З.Энхболд бол М.Энхсайханы хэлээд байгаа шиг төгсгөл Тавантолгойд байж болохгүй гэсэн. Харин М.Энхсайхан хэлэхдээ “Мега төсөл дарга цэргийн харьцаагаар, нэг нь нөгөөгөө үгэндээ оруулж явдаггүй юм. Мега төсөл бол шинжлэх ухаан, өөрийн аргазүйгээр явдаг. Тэрхүү шинжлэх ухаанч байдал, арга зүйгээ зөв ойлголцож чадаж байна уу, үгүй юү гэдэг мэдээллийн зөрүү л УИХ-ын дарга бид хоёрын дунд байгаа юм болов уу. Түүнээс биш, “тэг” гэсэн командаар явдаг мега төсөл гэж хаана ч байдаггүй юм.” гэж хэлж байв.

Тэгээд тэр Тавантолгой дээр алдахгүй ээ гэж ам гарч байлаа. “Том төсөл дээр алдаа хийвэл миний, ажлын хэсэгт байгаа бидний амь нас ч өчүүхэн байхгүй юу. Алдаа хийвэл Монголын ард түмэн асар их хохирол амсана. Бид хэдийн толгойг аваад ч тэр хохирол нөхөгдөхгүй. Тийм учраас бидэнд алдах эрх байхгүй. Алдаж болзошгүйгээ зөвхөн өнөөдрөөр харж болохгүй. Цаашдаа, төслийн үргэлжлэх бүхий л хугацаанд Монголынхоо эсрэг алдаа гаргахгүй тулд олон улсын санхүүгийн нөхцөл байдал, ирээдүй, чиг хандлага гээд олон асуудлын зангилааг тайлж, урьдач нөхцөлийг тооцохыг хичээж, хандлагаа арай жаахан дээшлүүлж харах хэрэгтэй. Тэгэхдээ айлаа гээд хойш сууж болохгүй, хийхээс өөр арга байхгүй. Хэрвээ Тавантолгойн унавал Монголын эдийн засаг илүү хүндэрнэ. Эдийн засгаа хүндрүүлэхгүй гээд буруу шийдэх эрх бидэнд байхгүй. Хамгийн гол нь энэ тендерт Монголын эрх ашиг, Монголын ард түмний сонирхол л ялж гарах ёстой.” гэж тэр ярьж байсан юм. Ер нь бол З.Энхболд даргын хэлж ярьсан бүгдийн эсрэг байр сууриа илэрхийлсэн байдаг.  Тэрчлэн хэн нь юу хэлж байсныг эргэн сануулж,  зарим байр сууриудыг харьцуулан харъя. Ерөөс бид санах ойтой байх ёстой юм.

З.Энхболдын үг-1

Хятадын зах зээлд нүүрснийхээ 70 хувийг зарна гэвэл “Шинхуа”-тай урт хугацааны гэрээ байгуулахаас өөр аргагүй.

 “Уг нь асуудлыг борлуулах зах зээлээсээ эхэлж харах хэрэгтэй байтал, угаах үйлдвэртэй учраас “Энержи ресурс”-ийг оруулъя гэж хандах нь буруу гэж хэлсэн. Өмнөд хөршийн тэргүүнийг Монголд ирэхэд байгуулсан төмөр замын гэрээгээр уурхайгаас хил хүрэх манай талын төмөр замын цариг нарийн байвал Хятадын нутгаар явах транзит тээврийн хөнгөлөлт дээрээ олон улсын төмөр замын тарифаас тодорхой хувийн хямдрал эдлэх эрхтэй болсон. Тийм учраас Монгол Улс энэ хөнгөлөлтөө 100 хувь ашиглахын тулд Тавантолгойн нүүрснийхээ 30 хувийг Номхон далайн, үлдсэн 70 хувийг нь Хятадын зах зээлд зарах нь хамгийн үр дүнтэй, ашигтай бизнес болно. Хятадын зах зээлд нүүрснийхээ 70 хувийг зарна гэвэл “Шинхуа”-тай урт хугацааны гэрээ байгуулахаас өөр аргагүй. Дэлхийн нүүрсний хоёр дахь том компани бол АНУ-ын “Пибоди”. Сая “Пибоди” өрсөлдөөд Тавантолгойн тендерийн гадна үлдсэн. Үүнийг би буруу гэж үзэж байгаа. Харин ч “Пибоди”-г оруулаад Номхон далайн боомтоор дэлхийн зах зээлд хүргэх 30 хувиа гэрээлэх хэрэгтэй. Ингэж байж нүүрсээрээ илүү ашиг олно, транзит тээврийн хөнгөлөлттэй нөхцөлөө бүрэн ашиглана гэсэн юм.

М.Энхсайханы хариу-1 

Та нар анзаарсан бол би Америкийн энэ компанийн тухай нэг их ярихгүй, бүр нэрээр нь хэлэхгүй яваа. Хэвлэлийнхэн та нарыг ч бас тэгээсэй гэж хүсч байна.

Үнэндээ бол АНУ-аас Монголд суугаа Элчин сайд “Пибоди”-гийн ялагдлын дараа М.Энхсайхантай уулзаж, нутгийнх нь компаниуд монголын томоохон төслүүдийн тендерт нэг л таагүй дүнтэй оролцоод байгаад сэтгэл нь тиймхэн байгаагаа илэрхийлсэн л байдаг. Тэгвэл М.Энхсайхан хэлэхдээ “Ямар ч уралдаан тэмцээнд нэг нь түрүүлж нөгөө нь хоцордог биз дээ. Болсон процесс ердөө л энэ. Та нар анзаарсан бол би Америкийн энэ компанийн тухай нэг их ярихгүй, бүр нэрээр нь хэлэхгүй яваа. Хэвлэлийнхэн та нарыг ч бас тэгээсэй гэж хүсч байна. Яагаад гэвэл дэлхийд нэр хүндтэй компаниуд хаанахын ямар ч бизнест өрсөлддөг нь хэвийн үзэгдэл. Харин тэндээс хасагдасны дараа нэрээрээ нэг их цоллуулаад байхыг хүсдэггүй, цаад тал нь ч цоллоод зарлаад байдаггүй. Брэнд болчихсон бизнесийн нэр хүндэд нь халтай гэж үздэг. Нэр хүндэд нь халдсан хэрэг болдог. Энэ бол олон улсын стандарт, бизнесийн соёл. Америкийн компани манай тендерт орсон нь буруу биш ш дээ. Харин ч бидэнд бахархалтай үйл явдал байхад, хасагдсаных нь дараа бид тэр компанийн өвдөлтийн цэг дээр байнга дараад байж болохгүй ш дээ.” гэжээ. Энэ бол спикерт өгч буй хариултуудынх нь нэг юм.

З.Энхболдын үг-2

 Тавантолгойн төмөр замыг “Энержи ресурс”, “Сумитомо”, “Шинхуа”-гийн хослолд эзэмшүүлж болохгүй. Хуулиас давсан тийм эрх ч Засгийн газарт байхгүй.

Эхлээд нүүрсний зах зээлээ зөв тодорхойлчихоод олборлогчийнхоо гэрээг хийх хэрэгтэй гэж тэр хэлсэн. Тэгээд харин  Тавантолгой-Гашуунсухайтын төмөр зам  хамгийн ашигтай, есөн жил, таван сарын дараа өртгөө нөхөх тооцоотой төмөр зам учраас тээвэрлэлтийг Монголын тал өөрөө хийх ёстой гэсэн юм. Түүнчлэн тэрбээр “төмөр замыг богино хугацаагаар ч хамаагүй аль нэгэн нүүрсний компанид эзэмшүүлж болохгүй. Тавантолгойн төмөр замыг “Энержи ресурс”, “Сумитомо”, “Шинхуа”-гийн хослолд эзэмшүүлж болохгүй. Хуулиас давсан тийм эрх ч Засгийн газарт байхгүй. Хоёрдугаарт, “Энержи ресурс”-ийг би зуун хувь үндэсний компани гэж харахгүй байгаа. Энэ бол оффшор бүст бүртгэлтэй “ММС” гэж Хонгконгийн биржид гарсан компанийн 45 хувийн хувьцааг нь л “MCS”   авсан. Энэ компани нүүрсний үнийг үргэлж өндөр, 200-300 доллар байна гэдэг тооцоогоор их хэмжээний зээл аваад одоо зээлээ төлж чадахгүй яваа. Ийм тохиолдолд том Тавантолгойг өгөх нь тэр компанийн өрийг төлөхөд хэрэгтэй болохоос Монголын нүүрсийг боломжийн үнээр борлуулах сайн партнёр болж чадахгүй.” гэж ярьсан. Тэгвэл Монгол Улсын сайд М.Энхсайхан юу гэсэнд анхаарал хандуулъя.

М.Энхсайханы хариу-2

Бид маргаан дундаа хуулийн бололцоогоо мартчихсан, тэр нь төөрөгдөл үүсгээд байгаа юм. Тийм учраас төмөр замыг концессын гэрээгээр барьж ашиглаад 30 жилийн дараа 51 хувийг нь төр авах хуулийн бололцоо бүрэн бий

Тавантолгой дээр “Энержи ресурс” төслийн компани болж ажиллана гэдгийг тэр хэлж байна. Тэгвэл төслийн компанийн 51 хувийг Хонгконгийн хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй ММС  эзэмшдэг бол энэ  толгой компанийн 60 орчим хувийг манай үндэсний компаниуд эзэмшдэг. Эдэн дотор MCS, Шунхлай, Петровис, Худалдаа хөгжлийн банк гээд Монголын үндэсний компаниуд “ММС”-гийн хяналтын багцыг барьж байдаг. Хяналтын багцтайгаа манайханд байгаа энэ компани өөрөө “Энержи ресурс”-ийн 51 хувийг хянаж байгаа юм. Хувьцааны энэ хуваарилалт нь манай Засгийн газрын тавьсан шалгуурыг хангаж байгаа, хангаж байгаа учраас тендерт орсон хэрэг. Гэхдээ хэнийг сонгож орж ирэх вэ гэдэг нь хөрөнгө оруулагчдын сонголт байсан болохоос биш, Монголын компаниудын өөрсдийн сонголт байгаагүй. Өөрөөр хэлбэл, уралдаант сонгон шалгаруулалт гадны хөрөнгө оруулагчдын дунд зарлагдсан, тэд харин манай үндэсний ямар компанитай яаж ажиллах вэ гэдгээ өөрсдөө тооцоолж ММС гэдэг компанийг сонгож орж ирсэн гэж М.Энхсайхан сайд хэлж байна. Мөн тэрбээр  Монголын компаниуд 51 хувиа баталгаатай барьж байх асуудлыг хэрхэн шийдэх, баталгааг яаж хангах талаар яриа хэлэлцээр ид явагдаж байгаа. Ямар ч гэсэн дундын хувилбар олж хийнэ гэжээ.

За харин төмөр замын тухайд “Энержи ресурс” гэж төслийн компани төмөр замаа эзэмшиж явна. Төслийн компанийн 51 хувь нь манай үндэсний компанийн хяналтан дор байх юм. Төслийн компани төмөр замыг барьж байгуулах, ашиглахад хөрөнгө оруулна. Тэгээд 30 жилийн дараа төмөр замынхаа суурь бүтцийн 51 хувийг төрд хүлээлгэж өгөх юм...  Ер нь төмөр зам дээр төр дангаараа явахад хэцүү юм байна гэдгээ эрхбиш одоо ойлгоо байлгүй дээ. Хуульд гарц байгаа байхгүй юу. Тэр гарцаар нь Тавантолгой төслийг, төмөр замыг явуулах хэрэгтэй гэж УИХ, Засгийн газар шийдээд уралдаант сонгон шалгаруулалтаа зарласан, бүх ажил тэр хүрээнд л явж байгаа. Бид маргаан дундаа хуулийн бололцоогоо мартчихсан, тэр нь төөрөгдөл үүсгээд байгаа юм. Тийм учраас төмөр замыг концессын гэрээгээр барьж ашиглаад 30 жилийн дараа 51 хувийг нь төр авах хуулийн бололцоо бүрэн бий хэмээн ярьж байв.

Тавантолгой төслийг тойрсон хоёр улстөрчийн байр суурийг эргэн санахад ийм байна. Энэ хоёр улстөрчийн цаана бүлэглэлийн чанартай хэсэг бүлэг хүмүүсийн байр суурь байхыг үгүйсгэх нь мэдээж утгагүй.

Э.Болорхажид